آخرین نبردهای هوایی ایران و عراق در جنگ هشت ساله


در تلگرامبخوانید

طوس طهماسبی – دفاع هوایی از سرزمینی مانند ایران به سبب وسعت و موانع کوهستانی متنوع که از شمال غربی تا غرب و جنوب غربی امتداد دارند کار نسبتا دشواری است. در این شرایط شما با نقاط کور راداری زیادی مواجه هستید که پوشش همه آنها به هیچ عنوان کار آسانی نیست. سرفرماندهی نیروی هوایی ایران در دوران شاه سابق به این مشکلات وقوف کامل داشت. ایران بر اساس دکترین نظامی ایالات متحده که با سلایق شاه هم کاملا مطابقت داشت، نقش درجه اول را به پدافنده هواپایه یعنی جنگنده‌ها و رهگیرها داده و پدافند زمین پایه را در درجه دوم قرار داده بود. فرماندهان نیروی هوایی ایران به این نتیجه رسیده بودند که تنها مجموعه وسیعی از رهگیرهای قدرتمند در ارتفاع بالا به همراه جنگنده های پیشرفته چابک در ارتفاع پایین که توسط تعدادی آواکس مدیریت می‌شوند، می تواند دفاع هوایی مطمئنی را برای ایران تامین کند. براساس قرادهای خریدی که منعقد شده بود قرار بود ۱۵۰ فروند اف-۱۴ و ۳۰۰ فروند اف-۱۶ به رهبری هفت فروند آواکس ایی-۳ سنتری این سیستم یکپارچه را تشکیل دهند و در مرحله بعد سکوهای موشکی ارتفاع متوسط هاوک و توپ های راداری اورلیکون و موشک های ارتفاع پایین انگلیسی راپیر به همراه توپ های راداری و غیر راداری شیلکا و زد اس یو-۵۷ که شاه از شوروی خریده بود، این سیستم را تکمیل و پشتیبانی کنند.

هنگام سقوط شاه در سال ۵۷ از سلاح های هواپایه، تنها ۷۹ فروند اف-۱۴ به ایران رسیده بود. بدون آواکس‌ها، اف-۱۶ ها و باقیمانده اف-۱۴ ها سیستم یکپارچه پدافند هوایی مورد نظر فرماندهان نیروی هوایی تشکیل نشد و پدافند زمین پایه ایران هم نسبتا محدود و فاقد سیستم های فرماندهی، کنترل و ارتباط یکپارچه بود. البته نباید فراموش کرد که در آن زمان هیچ کشوری در جهان سوم، از سیستمی نظیر آنچه مورد نظر شاه و فرماندهان او بود، برخوردار نبود. البته پس از آغاز جنگ ایران و عراق مشخص شد که نه ایران و نه عراق از لحاظ کیفیت عملکرد پدافند و نبرد هوایی و میزان موفقیت در دستیابی به سیستم یکپارچه رتباطات، کنترل و فرماندهی به پای ارتش های مصر و اسرائیل در جنگ ۱۹۷۳ نمی رسیدند، گرچه به شکل موردی از سلاح‌های پیشرفته تری بهره می بردند.

ایران و عراق از آنجا که نمی‌توانستند از موشک‌های زمین به هوای ارتفاع متوسط و بالای خود به شکلی موثر و شبکه‌ای استفاده کنند، به ناچار رویکرد خود را به پدافند نقطه ای تغییر داده و بیشتر بر سیستم‌های موشکی ارتفاع پایین و توپ‌های ضدهوایی تکیه کردند. ایران در ابتدای جنگ ۱۸۰۰ توپ ضدهوایی داشت که تا سال ۱۹۸۵ تعداشان به ۲۲۰۰ دستگاه رسد و عراق که در آغاز جنگ ۱۲۰۰ توپ ضدهوایی داشت، تا پایان جنگ تعداد آنها را به ۴۰۰۰ دستگاه رساند، اما پس از این تاریخ نیازی به افزایش تعداد آنها احساس نکرد. عراقی ها در سال های ۱۹۸۱ و ۸۲ نود سکوی موشکی ارتفاع پایین فرانسوی کروتال و رولاند را به پدافند هوایی خود اضافه کردند که کار اخلال‌گرهای اف-۴ های ایران را دشوار کرد، چرا که آنها بر اساس کدهای موشک های سام روسی برنامه ریزی شده بودند. در مقابل ایران هم به جز تعدادمحدودی موشک ارتفاع بالای سام-۲ که از لیبی گرفت (در پدافند ایران تا پیش از آن موشک زمین پایه ارتفاع بالا وجود نداشت و این ارتفاع را به اف-۱۴ و فونیکس سپرده بودند) تنها تعداد زیادی موشک های کوچک دوش پرتاب نه چندان کارامد سام-۷ را مجموعه پدافند خود افزود که حتی برای پدافند سکوهای نفتی هم از آنها استفاده می شد.

در سال ۶۳ افت شدید کمی و کیفی نیروی هوایی ایران که از دو سال پیش آغاز شده بود، به وضعیت خطرناکی رسید. از یکطرف مشخص بود که نیروی هوایی دیگر قادر نیست نقش درجه اول را در ساختار پدافند هوایی کشور ایفا کند و از سوی دیگر ضربات سنگین هواپیماهای تهاجمی عراق به نیروهای ایرانی در عملیات های بدر و خیبر سبب شد تا مسئولان سیاسی نظامی ایران به فکر تغییر ساختار تشکیلاتی و عملیاتی پدافند و نیروی هوایی بیفتند. تشکیل قرارگاه رعد که وظیفه هماهنگی میان نیروی هوایی، پدافند و نیروهای میدانی را بر عهده داشت و راه اندازی ستاد کل پدافند هوایی کشور در سال ۶۴ در همین راستا صورت گرفت. مهمترین نتیجه نظامی این تغییرات اعطای نقش درجه اول در پدافند هوایی کشور به پدافند زمین پایه به جای نیروی هوایی بود. برنامه ریزی مفصلی صورت گرفت تا بخشی ازسکوهای موشک هاوک که تا پیش از این وظیفه شان دفاع از تاسیسات ثابت نظامی و استراتژیک ایران بود، به مناطق عملیاتی منتقل شده تا زمینه حملات برنامه ریزی شده به فاو شلمچه فراهم گردد. تدابیر دیگری تدوین شد تا از منابع موجود با احتیاط و صرفه جویی زیاد استفاده شود. زمانی که عباس بابایی اعلام کرد که می خواهد برای حمله پیش رو در فاو (ولفجر-۸ ) برای پشتیبانی هوایی به جای فانتوم ها از اف-۵ که ظرفیت تهاجمی و تسلیحاتی بسیار کمتری داشت، استفاده کند، فرماندهان نیروی هوایی متعجب شده و برخی از آنان مخالفت کردند. بابایی پاسخ داد جنگ معلوم نیست تا کی طول بکشد و از اف-۱۴ و موشک فونیکس خیلی استفاده کرده ایم، باید ذخایر باقیمانده را برای روز مباد نگه داریم و دفاع هوایی را بر پایه اف-۴ فانتوم و موشک اسپارو بنا کنیم، به همین منظور ناچاریم کمتر از اف-۴ فانتوم در تهاجم زمینی بهره ببریم.”

ماجرای مک فارلین به آمادگی کمی و کیفی سکوهای هاوک ایران کمک بزرگی کرد و ایران در عملیات فاو و کربلای پنج بزرگترین موفقیت های پدافند جبهه‌ای خود را بدست آورد. در این دو عملیات بیش از صد فروند جنگنده عراقی سرنگون شدند. برای مدت کوتاهی جان تازه ای در کالبد ناوگان اف-۱۴ ها هم دمیده شد. بدون سلاح ها و قطعات یدکی دریافتی از ایالات متحده، موفقیت عملیات فاو و برخی کامیابی های نسبی در عملیات کربلای پنج ممکن نبود. با پایان ذخایر مک فارلین دوباره دست نیروی هوایی و پدافند ایران خالی شد و در این شرایط دشوار آنها می بایست با نیروی هوایی جدید و بهبود یافته عراق به فرماندهی سرلشکر حمید شعبان مقابله کنند. او که توفیق یافته بود صدام را به عدم دخالت در تعیین اسراتژی و هدف های حمله نیروی هوایی متقاعد کند، درخشان ترین دوران تاریخ نیروی هوایی عراق را رقم زد و برای اولین بار یک سلسله عملیات استراتژیک دوربرد و موثر علیه منابع اقتصادی راهبردی ایران صورت گرفت که فشار شدیدی بر رهبری سیاسی نظامی ایران وارد کرد.

در ماه‌های پایانی جنگ میراژ اف-۱ های ایی کیو ۵ و ۶ عراق با موشک های پیشرفته سوپر ۵۳۰ دی و تجهیزات جدید فرانسوی جنگ الکترونیک، برگ برنده همیشگی نیروی هوایی ایران یعنی اف-۱۴ تامکت را نیز که در بسیاری موارد به تجهیزات الکترونیک و مهمات کاملی مجهز نبود، به چالش کشیدند. در آخرین نبرد هوایی جنگ هشت ساله به شکلی نمادین دو فروند اف-۱۴ و یک فانتوم اف-۴ توسط میراژهای جدید سرنگون شدند، در حالی که اف-۱۴ ها چند ماه قبل در بهمن ۶۶، سه فروند از ورژن قبلی میراژها را در برفراز خلیج فارس منهدم کرده بودند. آخرین حمله هوایی عراق نیز بار دیگر به گونه ای نمادین نشان از شرایط بسیار دشوار و بحرانی ایران داشت که منجر به پایان جنگ گردید. در ۴ مرداد ۶۷ میراژهای عراقی بوسیله موشک های لیزری دوربرد ای اس-۳۰ ال اتاق عملیات پایگاه رادار سوباشی همدان (مهمترین مرکز هدایت پدافند منطقه غرب ) را هدف قرار دادند. حمله‌ای که علاوه بر از کار انداختن سایت، به کشته شدن تقریبا تمام خدمه زبده و با تجربه این پایگاه منجر شد.

#پدافندهوایی #جنگایرانوعراق #دیدگاهنو #طوسطهماسبی

© 2020 New Vision Research Institute

  • White Facebook Icon