اتحاد روسیه با ایران؛ از گمانه زنی تا واقعیت

در تلگرام بخوانید

حمیدرضا عزیزی – چندی پیش سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه روسیه میزبان همتایان خود جواد ظریف از ایران و ولید معلم از سوریه بود. برای بحث و گفتگو درباره آخرین تحولات سوریه و هماهنگی پیرامون اقداماتی که برای حل و فصل بحران موجود بایستی انجام بگیرد. این جلسه نشانه ای دیگر از همپیمانی روسیه و ایران و همکاری این دو کشور در بحران سوریه بود. البته در حواشی این جلسه درباره ماهیت و سطح روابط ایران و مسکو و همچنین چشم انداز بهبود روابط این دو کشور در رسانه نیز بحث و گفتگو درگرفت. روسیه در ۲۴ اکتبر اعلام کرده بود که قصد دارد مرحله صدور ویزا را برای ایرانیانی که قصد سفر به روسیه دارند، بردارد تا گردشگران ایرانی با سهولت بیشتری به آن کشور سفر کنند. این نشانه دیگری از گرم شدن روابط این دو کشور بود. علاوه بر این روسیه اعلام کرد که تمایل دارد ایران به عنوان عضو کامل ( نه عضو ناظر) به سازمان همکاری شانگهای بپیوندد و همکاری ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز افزایش یابد. حال با توجه به این تحولات، پرسش کلیدی این است که آیا می توان مدعی شد که اتحادی بین ایران و روسیه شکل گرفته است؟

بگذارید نگاهی به وضعیت روسیه در سطح بین المللی بیاندازیم. بخش عمده ای از سیاست خارجی مسکو از تقابلش با غرب، به خصوص ایالات متحده سرچشمه می گیرد. اختلاف مسکو و غرب پس از بحران اوکراین شروع شد و بر سر مسائل حساسی مانند عملیات نظامی روسیه در سوریه  و گسترش برنامه  های ناتو در شرق تشدید شد. در این شرایط که روسیه از سمت غرب تحت فشار است، این کشور سعی می کند با مشارکت گرایی چند جانبه و ضدهژمونیک، همکاری و مشارکت با طیف وسیعی از قدرت های جهانی و منطقه ای را هموار کند تا وزن خود را در معادلات جهانی بالا ببرد و در مقابل ایالات متحده به تعادل برسد.

بنابراین، دستور کار روسیه در جبهه شرقی شامل موارد زیر می شود: روابط مستحکم با چین و جنوب آسیا، گسترش و تقویت رابطه با هند، و در سطح همکاری با سازمان ها؛ تقویت و افزایش فعالیت های سازمان همکاری شانگهای و بریکس. (بریکس نام گروهی به رهبری قدرت‌های اقتصادی نوظهور است که از به هم پیوستن حروف اول نام انگلیسی کشورهای عضو برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی تشکیل شده‌است – توضیح از مترجم)

ایران نیز به عنوان یک قدرت منطقه ای در خاورمیانه، می تواند بخشی از استراتژی مشارکت و همکاری مسکو باشد، اما واقعیت آن است که توسعه روابط با تهران برای روسیه از یک منطق برونزا و غیرفعال پیروی می کند نه یک منطق درونزا و فعال. به این معنی که توسعه رابطه این دو کشور، از منظر روسیه بسته به تحولات بیرونی ست و از یک الزام درونی و خودبسنده پیروی نمی کند.در سطح منطقه ای، و در ارتباط با موارد فوق، لازم به ذکر است که تلاش مسکو در خاورمیانه برای مقابله با ایالات متحده، به همکاری با ایران محدود نمی شود. اگر چه در حال حاضر چنین است و در مسائل حیاتی مانند سوریه بیشترین روابط و همکاری را با ایران دارد. روسیه به دنبال گسترش روابط با دیگر بازیگران مهم خاورمیانه نیز هست.

در حالت دیگر، پس از عادی سازی روابط ترکیه و مسکو در پاییز امسال، دو کشور به سرعت به سمت گسترش همکاری های منطقه ای روی آورند. علاوه بر این در طول چند ماه گذشته، مصر نیز، با رسیدن به توافق اقتصادی و نظامی با روسیه به آرامی اما به وضوح در حال چرخش به سمت مسکو است. در همین حال، مسکو برای بهبود روابط با ریاض – حداقل در عرصه اقتصادی – اصرار دارد. با درنظرگرفتن این نکته که ترکیه و عربستان دو رقیب منطقه ای ایران هستند، بارز است مسیری که مسکو در آن قدم بر می دارد در راستای منافع تهران نیست. به این ترتیب، این نشان می دهد که رویکرد مسکو در مقابل ایران آن طور که به نظر می آید منحصر به فرد و ویژه نیست. درواقع مسکو از رابطه با ایران به منظور برقراری تعادل در صحنه بین المللی با هدف بهبود جایگاه جهانی اش استفاده می کند.

در سطح دو جانبه نیز جدا از همکاری های منطقه ای، به ویژه در مورد سوریه، همکاری ایران و روسیه فاقد بعد استراتژیک است و این نیز مانعی موثری برای اتحاد این دو کشور است. بحران سوریه مثالی برای غیراستراتژیک بودن این رابطه است. دلیل اصلی تصمیم روسیه برای درگیری نظامی در سوریه، تمایل به حفظ پایگاهش در غرب سوریه، که دسترسی اش را به دریای مدیترانه فراهم می کند، است. به عبارت دیگر، رابطه مسکو و دمشق بعد استراتژیک دارد و مستقیما به منافع کلانش مربوط است. اما در مورد رابطه مسکو و ایران، این روابط تا کنون به مبادلات اقتصادی محدود شده است و تجارت اسلحه، و در نهایت همکاری در زمینه فناوری هسته ای. اما با این حال هیچ یک از این همکاری ها برای روسیه استراتژیک و غیرقابل اغماض نبوده است.

بنابراین می توان چنین استدلال کرد، روسیه آنچه که از سیاست خاورمیانه ای خود می جوید برای تعالی نقش و جایگاه خود در برابر آمریکاست. اگر روسیه بتواند به این هدف اصلی خود از طریق ایجاد یک تعادل موفق در قدرت و یا از هر طریق دیگری- مانند برقراری نوعی مصالحه- برسد، رویکردش را نسبت به همکاری های بین المللی تغییر خواهد داد و یا حداقل سرعت توسعه چنین مشارکت های را کمتر می کند.

با این شرایط، رابطه ایران و روسیه می تواند از طریق مشارکت  ایران در طرح های منطقه ای روسیه محور، تبدیل به یک همکاری جدی و یا اتحاد شود. همکاری با نهادها و سازمان هایی مانند اتحادیه اقتصادی اوراسیا، یا با گسترش سطح همکاری های دو جانبه به روابط سازمان یافته تر در حوزه های سیاسی و امنیتی پیچیده تر، مانند امضای توافق نامه امنیتی دو جانبه با شروط و تعهدات مشخص. به این ترتیب، با توجه به رویکرد سیاست خارجی فعلی مسکو، اگر ایران خواهان بالا بردن سطح روابط دو جانبه با روسیه است اکنون بهترین زمان است. اگر نه، ایران  باید یک برنامه جایگزین داشته باشد، برای روزی که شرایط منطقه ای و بین المللی تغییر کند.

#لائوروف #حمیدرضاعزیزی #ایرانوروسیه #المانیتور #دیدگاهنو #خامنهای #تهران #مسکو

© 2020 New Vision Research Institute

  • White Facebook Icon