ازدواج کودکان، روزمرگی یک فاجعه


الهه ایمانیان

پژوهشگر مسائل زنان

چند روز  پیش شهیندخت مولاوردی، معاون رئیس‌جمهور در امور زنان، آمار ازدواج دختران زیر سن قانونی را در ایران نگران‌کننده خواند. مولاوردی اظهار داشت در یکی دو سال اخیر و باتوجه به آماری که به دستمان رسیده شاهد ازدواج دختران کمتر از ده سال نیز بوده‌ایم. او همچنین بیشتر این ازدواج‌ها را در استان‌های مرزی و به‌دلیل فقر دانست.

ازدواج کودکان یک عمل مخرب فرهنگی-اجتماعی است که به‌طور همزمان هم عامل نقض حقوق انسان و هم نتیجه‌ی آن است. ازدواج کودکان به‌طور کلی به ازدواج و یا زندگی مشترک همراه با همخوابگی در سن زیر ۱۸ سال گفته می‌شود. با اینکه امروزه به دلایل مختلف از جمله تغییرات اجتماعی میزان ازدواج کودکان و بارداری زودهنگام دختران کاهش زیادی داشته است اما طبق آمار سازمان سلامت جهانی، همچنان سالانه ۱۶ ملیون دختر زیر ۱۸ سال زایمان می‌کنند. طبق آمار یونیسف (سال ۲۰۰۸) نیز سالانه ۷۰،۰۰۰ دختر از بارداری و مشکلات مربوط به آن جان خود را از دست می دهند.

ازدواج دختران زیر هجده سال آسیب‌های زیادی را درپی دارد؛ حق آنها را در برخورداری از استقلال و خودمختاری و در داشتن زندگی آزاد، بدون خشونت و بدون اجبار تضییع می‌کند. این نوع ازدواج، حق آموزش و تحصیل دختران را نیز در خطر قرار می‌دهد زیرا اغلب آنها کمی بعد از ازدواج صاحب فرزند می شوند و از آنها انتظار می‌رود که تحصیلات خود را برای تربیت و پرورش فرزند رها کنند. آنان فراغت و تفریح دوران کودکی را از دست می‌دهند و تاثیرات روحی و روانی آن تا سالها برجامی ماند. بنابراین ترک تحصیل، ایدز، محدویت‌های اجتماعی و عدم رشد شخصی فرد از جمله آسیب‌های ازدواج کودکان است.

ازدواج کودک همچنین راه استثمار جنسی دختر را باز می‌گذارد و سلامت کودک را در خطر قرار می‌دهد. شواهد قابل توجهی وجود دارد که نشان می‌دهد بین ازدواج کودک، مادری در سن نوجوانی و بیماری‌های ناشی از بارداری در سن پایین و سلامتی جنین ارتباط مستقیمی وجود دارد. بنابراین آسیب‌ها فقط به کودک منحصر نمی‌شود و نوزاد او هم در خطر قرار می‌گیرد. نوزاد مادر نوجوان در خطر مشکلات مشابه قرار دارد و احتمال تکرار چرخه‌ی فقر و خشونت را افزایش می‌دهد.

برای مثال زنانی که در سن ۱۰ تا ۱۴ سال زایمان می‌کنند در مقایسه با زنان ۲۰ سال یا بالاتر، پنج تا هفت برابر بیشتر در معرض مرگ و میر ناشی از زایمان هستند و آنهایی که بین سن ۱۵ تا ۱۹ سال زایمان می‌کنند دو تا سه برابربیشتر در معرض مرگ در هنگام زایمان هستند. همچنین فرزندانِ مادران نوجوان، نوزادان آسیب‌پذیرتری در مقایسه با دیگر نوزادان هستند؛ این نوزادان وزن کمتری دارند، بیشتر در معرض ابتلا به بیماری هستند، و میزان مرگ و میرشان بیشتر است.

ازدواج کودکان زیر ۱۸ سال در مقایسه با آنان که در سن بالای ۱۸ سال ازدواج می کنند، ارتباط مستقیمی با تجربه آنها از باروری دارد. مادران نوجوان بیشتر در معرض بارداری‌های ناخواسته ، خشونت از طرف همسر و ابتلا به ایدز هستند. همچنین اختلاف سنی با همسر بین زنانی که زیر ۱۸ سال ازدواج می‌کنند در مقایسه با آنها که بالای ۱۸ سال ازدواج می‌کنند بیشتر است. اختلاف سنی زیاد بین زن و شوهر، امکان اعمال نظر زنان در خانواده را بسیار کاهش می‌دهد و آنها حتی  اختیاری بر موضوعات شخصی همچون ارتباط جنسی و بارداری نخواهند داشت. در حقیقت ازدواج کودک یک عامل مهم دیگر بر افزایش آسیب‌پذیری کودکانی است که پیش از آن هم از فقر، خشونت ، دسترسی محدود به فرصت‌ها و آموزش رنج می‌بردند.

عواملی که منجر به ازدواج کودکان می‌شوند، فقر، نرخ بالای باروری، فرصت های محدود آموزش، وضعیت تابع زنان در اجتماع، و شوک‌های اقتصادی ناشی از بیکاری است. بنابراین فقر با منابع و فرصت‌های محدودِ پیش رو، ممکن است خانواده را در معرض تصمیم بین هزینه‌های بزرگ کردن و آموزش دختر یا ازدواج و دریافت مهریه قرار دهد، و درنهایت مشکلات اقتصادی ازدواج زودهنگام دختر را برای والدین توجیه کند. در نتیجه قرار دادن اختیار کودکان برای ازدواج  در حیطه تصمیم‌گیری پدر و مادر مساوی است با مشارکت قانون و دولت در نقض حقوق کودک. درواقع کشورهایی که اجازه ازدواج کودک را نمی‌دهند مگر با اجازه پدر و مادر، اجازه رسمی و دولتی یک آسیب بزرگ را صادر می‌کنند. بنابراین نقش دولت‌ها در این زمینه بسیار مهم و تاثیرگذار و در بلند مدت فرهنگ‌ساز است . به ویژه در شرایطی که فرهنگ‌سازی، تلاش فعالان حقوق زنان و حقوق کودک و دیگر عوامل برای جلوگیری از این خشونت روند کندی خواهد داشت و منجر به جلوگیری فوری از ازدواج کودکان نمی شود، نقش دولت‌ها و قانونگذاران به عنوان اولین و مهمترین  قدم، کلیدی است.

به همین دلیل تلاشهای جهانی مختلفی برای مبارزه با ازدواج کودکان و بارداری زودهنگام دختران صورت گرفته است. توافق و اجماع جهانی بر این است که وجود قانونی که ازدواج کودک زیر ۱۸ سال را محدود کند بسیار مهم و ضروری است. سازمانهای بین المللی مختلفی برای ممنوع کردن ازدواج کودکان کوشیده‌اند. تا قبل از دهه ۱۹۶۰ میلادی، قوانین بین‌المللی در حیطه ازدواج، فقط نگران بارداری زودهنگام در دوره نوجوانی بود. بعد از آن، جنبش‌ها و تحرکات جهانی پیرامون حقوق بشر، توجهات بسیاری را در دو حوزه نتایج منفی بارداری در سنین نوجوانی و ریشه های این اتفاق جلب کرده‌است. باتوجه به اینکه بارداری‌ در نوجوانی در کشورهای درحال توسعه اغلب در چهارچوب ازدواج رخ می دهد و زنان جوان نسبت به زنان بزرگسال کمتر از وسایل پیشگیری از بارداری استفاده می‌کنند، سازمانهایی مانند یونیسف و سازمان سلامت جهانی برای جلوگیری از بارداری‌های دختران نوجوان، روی قانون حداقل سن ازدواج متمرکز شدند. برای نخستین بار در سال ۱۹۰۴ در کنفرانس Hague کنشگران به موضوع ازدواج کودکان به عنوان یک مشکل اشاره کردند.

هم چنین برای اولین بار در کنوانسیون ۱۹۶۲ مسائلی مانند رضایت در ازدواج، حداقل سن برای ازدواج و ثبت ازدواج مورد توجه قرارگرفت. این کنوانسیون (معروف به کنوانسیون ازدواج) از دولت ها می‌خواست که سن ۱۵ سال و بیشتر را برای ازدواج قانونی کنند، انگیزه‌ این کنوانسیون نیز رعایت حقوق اولیه بشر و مبارزه با برده داری بود. در واقع در آن زمان، این تلاشها کمتر با نگرانی‌هایی در مورد سلامت باروری پیوند خورده بود، نگرانیهایی که امروزه بسیار مهم است. شایان ذکر است که کنوانسیون ازدواج با اینکه تلاش بسیاری برای به اجرا در آمدن قانون حدقل سنِ ازدواج کرد اما در تعداد خیلی کمی از کشورها به اجرا در آمد.

با اینکه مبارزه با ازدواج کودکان همیشه تا حدی به حقوق بشر مرتبط بود اما وارد کردن آن درکنوانسون ۱۹۷۹ که مربوط به ازمیان برداشتن تمام اشکال تبعیض علیه زنان بود، آن را بیشتر در زمره حقوق بشر مطرح کرد و به طور محکم‌‌تری با آن پیوند داد. مطابق با کنوانسون ۱۹۷۹ (رفع کلیه اشکال تبعیض علیه زنان) ماده ۱۶، بند ۲،  «نامزد کردن‌ و ازدواج کودکان‌، قانوناً بلا اثر خواهد بود و هر گونه‌ اقدام‌ لازم‌، از جمله‌ وضع‌ قانون‌ جهت‌ تعیین‌ حداقل‌ سن‌ برای‌ ازدواج‌ و ثبت‌ اجباری‌ ازدواج‌ در یک‌ دفتر رسمی‌ باید اتخاذ شود.»

در ایران دختران ۱۰ تا ۱۴ ساله‌ای که در کل سال ۱۳۹۱ ازدواج کرده‌اند ۲۹ هزار و ۸۲۷ نفر بوده است. همچنین در ۹ ماهه اول سال ۹۲ ازدواج ۳۱ هزار دختربچه زیر ۱۵ سال در ایران ثبت شده است.  این در حالی است که ایران کنوانسیون بین‌المللی حقوق کودک را امضا کرده و در آن تمامی افراد زیر ۱۸ سال کودک محسوب می‌شوند. همانطور که گفته شد در این کنوانسیون ازدواج کودکان ممنوع است.

اخیرا، جلوگیری از ازدواج کودک، هم در زمره حقوق کودک و هم در زمره حقوق زنان شناخته می‌شود و کنوانسیون ۱۹۷۹ از کنوانسیون ازدواج ۱۹۶۲ مورد توجه و حمایت بیشتری قرار گرفته است. بنابراین برای جلوگیری از مادری زودهنگام در نوجوانی، ارتقای بهداشت جهانی و افزایش سلامت مادر و فرزند، اولین نقطه آغاز، جلوگیری از ازدواج کودکان است. مخصوصا در شرایطی که نیاز فوری به جلوگیری از ازدواج کودکان و بارداری‌های نوجوانان وجود دارد، توجه به حقوق کودکان و زنان حکم می‌کند که سریع‌ترین راه برای جلوگیری از آن انجام شود و همچنین تضمین‌هایی برای اجرای این قانون مهم وجود داشته باشد.

الهه ایمانیان فارغ التحصیل جامعه‌شناسی از دانشگاه تهران و فوق لیسانس مطالعات زنان و جنسیت از دانشگاه ایالتی نیویورک است الهه ایمانیان، اکتیویست و فعال حقوق زنان در ایران است و در حال حاضر به عنوان پژوهشگر مسائل زنان با دانشگاه جورج واشنگتن همکاری میکند.

#حقوقزنان #بارداریپیشازموعد #مرگومیرزایمان #ازدواجکودکان #دیدگاهنو #الههایمانیان

© 2020 New Vision Research Institute

  • White Facebook Icon