برجام و نبرد داخلی جناح ها در ایران

مهدی خلجی

تحلیلگر سیاسی


در تلگرامبخوانید

در طول چند سال آینده ایران هم انتخابات ریاست جمهوری را پیش رو دارد و همچنین به احتمال فراوان و با توجه به سن بالا و گزارش های در مورد بیماری آیت الله خامنه ای، رهبر جدید نیز باید انتخاب شود. این چشم انداز بلند، درگیری های جناحی کشور را در کوتاه مدت هم شدت می بخشد و هم تغییرمی دهد. توافق هسته ای با ۵+۱ نیز نقش موثری در فرآیندِ این تحولات و ناآرامی ها دارد.

چهار نگرانی عمده محرک اصلی تنش های جناحی ایران، در موضوع هسته ای، انتقادات داخلی از برجام است، که در چهار دسته خلاصه می شوند. دسته اول انتقادات، محتوای این توافق و مقامات غربی را هدف قرار داده اند. خامنه ای بارها به طور خاص به نقض توافق اشاره کرده است. برخلاف حسن روحانی که برجام را پیروزی برای ایران و یک سناریوی برد – بردِ متقابل می داند، خامنه ای همچنان – در سخنانش-تکرار می کند که آمریکا قابل اعتماد نیست. او در یک سخنرانی برای مقامات دولتی در ۱۴ ژوئن اعلام کرد: « نقشه دشمن از بین بردن توانمندی های جمهوری اسلامی است.»

«دشمن کیست؟………. دشمن شبکه استکبار و شبکۀ صهبونیستی است….. شبکه استکبار که در راس آن آمریکا است، شبکه صهیونیستی هم مظهرش رژیم جعلی صهیونیستِ حاکم بر فلسطین اشغال‌شده است….ماهیت آمریکا تغییر نکرده است؛ ذات آمریکا همان ذات دوره ریگان است…. این غلط است که تصور کنیم می توانیم با آمریکا کنار بیاییم و مشکلاتمان را حل کنیم…. مسأله اصل موجودیّت جمهوری اسلامی است و با مذاکره حل نمی‌شود، با رابطه حل نمی‌شود….برجام هم نقاط مثبت و محسّنات دارد و هم نقاط ضعف و معایب…. این معایب مواردی است که ما همیشه از آن بیمناک بودیم و تکرار می‌کردیم که طرف مقابل، طرف بدعهد است که دبّه در می‌آورد و زیر قول خود ( برجام) می‌زند. وظیفه طرف مقابل برداشتن تحریم ها است که عمل نکرده است….. من خواهش می‌کنم کسانی‌که دست‌اندرکارند توجّه کنند، دقّت کنند؛ مدام نگوییم تحریم ها برداشته شده. مساله معامله – با بانک ها- حل نشده است. بانک های بزرگ- با ایران- معامله نمی کنند…… وزارت خزانه داری- آمریکا- بزرگترین مانع است….. تهدیدِ بانک های بزرگ بین المللی توسط آمریکا مانع اصلی است.»

بخش آخر سخنان آیت الله خامنه ای به دسته دوم نقد برجام برمی گردد؛ منافع اقتصادی که ایران انتظار داشت پس از برجام بدست آورد [و ظاهرا انتظارات ایران برآورده نشده است]. حامیان روحانی ادعا کردند که در دولت پیشین – دولت محمود احمدی نژاد- برخی از افراد قدرتمند و وابسته به حلقه های سیاسی از تحریم ها و سیاست های تهاجمی هسته ای دولت سود بردند -سیاست هایی که برای منافع ملی هزینه های گزافی داشت. همچنین آنها استدلال می کنند که برجام با محدود کردن دخالت این گروه ها در اقتصاد و عادی سازی روابط ایران با بازار جهانی، این وضعیت را تغییر خواهد داد.

امروز، حامیان و مخالفان برجام، هر دو، اذعان دارند که منافع اقتصادی حاصل از برجام کمتر از حد انتظار است، هر چند بر سر علت آن اختلاف نظر دارند. منتقدان ادعا می کنند که هیئت روحانی عمداً برای پیشبرد سیاست های داخلی و خارجی خود، در مورد منافع بالقوه – برجام – اغراق کردند. با این حال مدافعان رییس جمهور استدلال می کنند که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و دیگر حلقه های قدرت، به عمد برای قراردادهای عمده تجاری مانع می تراشند. از وقتی برجام امضا شد، ایران موفق به بستن هیچ قرارداد سرمایه گذاری با شرکت های بین المللی گاز و نفت نشده است. «سید مهدی حسینی» – رئیس کمیته بازنگری قراردادهای نفتی وزارت نفت – نوامبر گذشته به روزنامه شرق گفت: «تأخیر در امضای قرارداد ماهانه هشت تا ۱۰ میلیارد دلار زیان برای کشور در پی دارد.» اگرچه ادعای حسینی اغراق آمیز بود، اما ایران، به دلیل عدم معاملات نفتی در شش ماه گذشته، به وضوح میلیاردها دلار درآمد بالقوه خود را از دست داده است.

مطابق گفته «امیرحسین زمانی نیا» – معاون امور بین‌الملل وزیر نفت – این ناکامی ها ریشه در این واقعیت دارد که «همه چیز – در ایران- سیاسی شده بود.» درواقع، مساله این است که سپاه پاسداران، و دیگر بازیگران مطرح سیاسی و اقتصادی، با هر پیش نویسی از قرارداد مخالفت می کنند، که جزییات آن محرمانه باقی می ماند. خامنه ای نیز در تاریخ ۲ جولای صراحتاٌ نارضایتی خود را از آخرین پیش نویس اعلام کرد: «بعد از اینکه محتوای توافق اصلاح شد، و پس از ۱۶ بار ویرایش و اصلاح به دفتر ما آمدند. دفتر ما گفتند این کافی نیست، چون بعد از این باز اصلاحات دیگری هم لازم بوده -که انجام بگیرد که هنوز انجام نگرفته- بنابراین تا وقتی‌که این اصلاحات انجام نگیرد این اتّفاق نخواهد افتاد – این نوع قرارداد بسته نخواهد شد-.» او در همان سخنرانی نارضایتی اش از تصمیم دولت برای خرید هواپیما را نیز ابراز کرد، که به اختلاف نظر بر سر معامله اخیر با بویینگ و ایرباس اشاره دارد. دسته سوم انتقادات، پیامدهای سیاسی و فرهنگی برجام را هدف گرفته است. اعتدالیون به بهبود چشمگیر در این زمینه امید ندارند. رییس جمهور و طرفدارانش وعده داده بودند که توافق، کلیدِ حل مشکلات سیاسی در داخل، تقویت جامعه مدنی و نیروهای طرفدار دموکراسی، بهبود وضعیت حقوق بشر و آزادی بیان است. اگر چه این وعده ها تا کنون باید محقق می شدند اما رهبران جنبش سبز- جناح اصلاح طلب که در سال ۲۰۰۹ به تقلب در انتخابات اعتراض کردند- هنوز تحت بازداشت خانگی هستند. ایرانیان خارج از کشور برای بازگشت به ایران بابت مسائل امنیتی نگران هستند و فشارهای داخلی بر فعالان سیاسی، مدنی و حقوق بشری افزایش یافته است. در مقابل، خامنه ای از نفوذ سیاسی و فرهنگی دشمن پس از برجام عمیقا ابراز نگرانی کرده است. علاوه بر هشدار عمومی در مورد چنین تهدیداتی، او همچنین به مقامات توصیه کرد که فشار بر فعلان و نظارت بر فضای مجازی را به میزان چشم گیری افزایش دهند. واقعیت آن است که دولت روحانی از اینکه توسط دستگاه رهبری تضعیف شود واهمه دارد. این دست موضع گیری ها می توانند به عاملی بزرگ برای سرکوب تبدیل شوند. به عنوان مثال می تتوان به محدودیت های اخیر در زمینه هنر و فرهنگ اشاره کرد و مهمتر از آن نقض آشکار آزادی و دین. ( برای مثال، با وجود بیش از ۱ میلیون سنی در تهران، سنی ها حتی یک مسجد هم در این شهر ندارند و تنها یک نماز خانه دارند. در این اواخر حداقل یکی از مکان های تجمع آنها نیز به اجبار تعطیل شد.) چهارمین دسته از انتقادات برجام به تاثیر توافق بر جایگاه منطقه ای ایران مربوط می شود. از زمانی که توافق امضا شد، بلافاصله تمایل خامنه ای و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مبنی بر دخالت در سوریه، عراق، یمن و دیگر مناطق به سرعت افزایش یافت. جای تعجب نیست وقتی دقت کنیم که ایران بیش از هر زمان دیگری با فشار و حساسیتِ دولت های منطقه رو به رو شده است. مخصوصاً رابطه ایران با عربستان سعودی در وضع بسیار بدی به سر می برد. تا جایی که ایران به شهروندان خود اجازه نداد برای اعمال حج به پادشاهی سعودی بروند- در یک ربع قرن اخیر این اتفاق بی سابقه بود- در همین حال، عربستان سعودی در کمپینی به منظور متقاعد کردن کشورهای عربی برای قطع روابط دیپلماتیک با ایران و تروریستی خواندن گروه حزب الله- اصلی ترین گروه نیابتی ایران در منطقه- حضور داشته است. منتقدان داخلی برجام معتقدند این چنین تلاش هایی نشانگر این است که توافق هسته ای نه تنها از تنش تهران با دیگر کشورهای منطقه نکاسته است، بلکه به این تنش ها شدت نیز بخشیده است. آن ها هیچ اشاره ای به این موضوع نمی کنند که این ماجراجویی های جمهوری اسلامی بوده است که پس از امضای توافق به طور فزاینده شدت گرفته است. طبق روایت آن ها، این تنش ها، شواهد بیشتری از «توطئه»ای هستند که آمریکا علیه جمهوری اسلامی دنبال می کند.

چالش کوتاه مدت روحانی از قدرت کافی برای دفاع از برجام در مقابل منتقدان برخوردار نیست. با وجود اختلافات لفظی با خامنه ای، رییس جمهور توان سرپیچی از رهبر و یا جلوگیری از اجرای سیاست های داخلی، منطقه ای و بین المللی او را ندارد و حتی اگر روحانی در انتخابات آینده ریاست جمهوری پیروز شود، تاریخِ دومین دوره روسای جمهور در جمهوری اسلامی نشان می دهد که، کمتر می توانند فشارهای فلج کننده از سوی نیروهای انتصابی و نهادهای وابسته به رهبری را تحمل کنند. در عین حال اگر خامنه ای فوت کند، صحنه سیاسی ایران به شدت تغییر می کند. در حال حاضر از چند نفر به عنوان حانشین احتمالی در محافل سیاسی صحبت می شود، اما سه نام برجسته تر است. صادق لاریجانی رییس قوه قضاییه، مجتبی ، پسر خامنه ای و محمود هاشمی شاهرودی رییس سابق قوه قضاییه. سوابق سیاسی هر سه نفر نشان می دهد که آنها نیز ذهنیت ضد غربی و ضد دموکراتیک خامنه ای را دنبال میکنند.

با این حال، معادلات قدرت در دوران پس از جانشینی به شدت به این بستگی دارد که آقای خامنه ای چه طور صحنه و سیستم را برای خروجش تنظیم و آماده می کند. قرار ملاقات های اخیرش با ابراهیم رییسی – متولی آستان قدس رضوی (ثروتمندترین نهاد اقتصادی درایران) – و علی باقری – ژنرال سپاه و رییس ستاد کل نیروهای مسلح – مویّد این نکته هستند، که خامنه ای برای حفظ جمهوری اسلامی در راستای جهت گیری ایدئولوژیک مطلوب خود – قبل و پس از فوتش- افراد جوان را در پست های حساس می گمارد.

منبع: انستیتو واشنگتن ترجمه: دیدگاه نو

#برجام #حسنروحانی #خامنهای #دیدگاهنو

© 2020 New Vision Research Institute

  • White Facebook Icon