جمهوری‌اسلامی و تنگناهای تازه در عراق

سفر متقابل حسن روحانی و عادل عبدالمهدی به عراق و ایران در هفته‌های گذشته این تصور را دامن زده است که اثرگذاری ایران در عراق رو به افزایش بوده و روابط دو کشور بدون چالش است. تصوری مطرح است که جمهوری‌اسلامی در دوره جدید دولت عراق نفوذش را حفظ کرده و گسترش فعالیت حشد الشعبی و دیگر گروه‌های همسو باعث تقویت آنها در حوزه سیاسی ، اجتماعی و نظامی- اطلاعاتی عراق شده و در نتیجه فرصت رشد اثرگذاری در عراق را به جمهوری اسلامی بخشیده است. این ذهنیت تا حدی با واقعیت تطبیق می کند و نمی توان آنها را کاملا نفی کرد، اما پاسخگوی همه واقعیت ها نیست.

در تلگرام بخوانید

کماکان جمهوری اسلامی بازیگری مهم در عراق است. همچنین داشتن رابطه خوب با ایران برای دولت عراق مزیت‌هایی دارد که نمی‌تواند آنها را نادیده بگیرد. در حال حاضر ایران بعد از چین و ترکیه سومین صادر کننده به عراق است که بین ۱۵ تا ۲۰ درصد از کل واردات عراق را در اختیار دارد. زوار ایرانی از منابع اصلی درآمد توریسم عراق هستند. همچنین عراق گاز و برق از ایران وارد کرده و در تامین نیازهای انرژی خود به ایران وابسته است.

اما در مقایسه با گذشته اتفاقاتی در عرصه سیاسی رخ داده و عواملی فعال شده‌اند که موانعی را در مقابل حفظ سطح نفوذ فعلی حکومت در عراق قرار داده است. اما با این وجود در سطح اطلاعات و مشاهدات کنونی نمی‌توان از شکست محتوم جمهوری‌اسلامی در عراق سخن به میان آورد. همچنان جمهوری‌اسلامی نفوذ بالایی در عراق دارد اما می‌توان پیشبینی کرد که دامنه این نفوذ کاهش پیدا خواهد کرد و نظام برای تداوم سیاست‌های فعلی در عراق چالش های جدی خواهد داشت. در ادامه به اختصار به توضیح این عوامل پرداخته می شود:

  1. بازگشت عراق به تمایل ژئوپلیتیکی خود در منطقه

عراق از بعد ژئوپلتیک در حد فاصل ایران و جهان عرب قرار گرفته است. عراق از کشورهایی در خاورمیانه است که در طول تاریخ بیش از یک صد ساله خود سودای رهبری خاورمیانه، اثرگذاری بر امنیت منطقه و سیاست های نفتی را داشته است. انحلال خلافت داعش و برقراری آرامش نسبی در عرصه سیاسی عراق  و تقویت دولت مرکزی و فدرال باعث شده است تا آرام آرام حاکمیت این کشور به مواضع تاریخی خود نزدیک شود که پایه اصلی آن رقابت با ایران است. از منظر فرهنگی و جمعیت شناختی نیز سایه رقابت ها و خصومت های هزاران ساله بر مناسبات دو کشور سنگینی می کند که حتی تسلط شیعیان بر دولت عراق نمی تواند در برابر  تقابل فرهنگی و تباری ایرانی- عرب بازدارندگی ایجاد کند. مردم ساکن عراق به استثنای نقاط کردنشین خود را در تحلیل آخر متعلق به دنیای عرب می‌دانند و از منظر ناسیونالیسم عربی و یا به تعبیر ابن خلدون عصبیت قومی در مقابل ایران قرار گرفته و یا دستکم پذیرای سیطره ایران بر عراق نیستند. یکی از عوامل مهم در پیروزی مقتدی صدر در انتخابات اخیر عراق دامن زدن به ناسیونالیسم و مخالفت با نفوذ ایران بود.

  1. اختلافات شیعه بنیاد

اگرچه با سقوط صدام و  تسخیر قدرت توسط گروه‌های شیعه نزدیک به جمهوری اسلامی ایران، روابط دو کشور از دوران تنش زدایی صدام متاخر به مناسبات نزدیک و راهبردی تغییر یافت. اما بروز تحولاتی در جمعیت شیعه و همچنین عرصه اجتماعی عراق وضعیت را متفاوت ساخته است. البته هیچگاه جمعیت شیعه عراق نگاه یکسانی به جمهوری اسلامی ایران نداشته اند. از ابتدا کم نبوده اند شیعیانی که نه تنها مخالف نفوذ این حکومت بودند بلکه از اساس مدل حکمرانی جمهوری اسلامی را قبول نداشتند. اکنون تغییرات به جایی رسیده است که بخش مهمی از شیعیان و بخصوص جوانان مخالف جمهوری اسلامی شده اند و مشکلات اقتصادی عراق را از چشم ایران و مداخلاتش در تعیین و تثبیت دولت های ناکارامد و فاسد می‌بینند.

حملات به کنسولگری ایران در بصره در سال گذشته شاهد این ادعا است.  از سوی دیگر گرایش های سکولار در شیعیان عراق مخالفت های شان را گسترش داده اند. آیت الله سیستانی نیز در راستای نگاه سنتی فقهای شیعه با تصدی گری حکومتی روحانیت و نفوذ جمهوری اسلامی در ارکان سیاست عراق و حوزه های علمیه این کشور مخالف بوده و نارضایتی اش به طور نسبی بیشتر از گذشته شده است.  روحانیت شیعه عراقی و اساسا نیروهای مذهبی این کشور قائل به محوریت حوزه های علمیه نجف وکربلا بوده و خود را شیعه اصیل می دانند که بر خلاف ایرانیان که از زمان صفویه و بیشتر به خاطر شمشیر شاه اسماعیل صفوی شیعه شده اند، آنها از قرون اولیه اسلام آئین خود را برگزیده‌اند. تفرق و پراکندگی در بین صفوف شیعیان نیز افزایش یافته است و این عامل نیز به نوبه خود نارضایتی ها از جمهوری اسلامی را افزایش داده و از سوی دیگر نقش آفرینی و میانجیگری برای حکومت را سخت تر کرده است.

  1. رشد توسعه سیاسی و نظام حزبی

رصد کردن تحولات در عراق روشن می سازد که تاثیر پذیری سیاست ورزی از عوامل نژادی، قبیله ای و مذهبی – مسلکی به طور نسبی کاهش یافته است. در انتخابات اخیر و تشکیل دولت عراق بخشی از شیعیان و سنی ها و دیگر اقلیت های مذهبی به همکاری و ائتلاف بر اساس حقوق شهروندی و دیدگاه های سیاسی روی آوردند. سازمان یافتگی و رشد فعالیت حزبی نیز در عراق رشد محسوسی داشته است. غلط نیست اگر گفته شود دیگر مدل کلاسیک تقسیم سیاست عراق به مثلث شیعیان، سنی ها  و کرد ها توضیح دهنده نیست. این روند جدید نیز به نوبه خود موانعی را پیش روی جمهوری اسلامی و شیعیان همسو با آن قرار می دهد که در تحلیل آخر پیشران حرکت های آنها شیعه محوری است.

  1. بازگشت عربستان، امارات متحده عربی و کویت به عراق

عربستان سعودی بعد از سال ها تحریم و بایکوت عراق به این کشور بازگشته و به دنبال سرمایه گذاری گسترده در حوزه های اقتصادی، ورزشی و اجتماعی است. پایه این تغییر راهبردی در سال ۲۰۱۷ گذاشته شد. روابط عراق و عربستان به نحو چشمگیری بهبود یافته است. حتی بخشی از شیعیان و از جمله مقتدی صدر به آل سعود نزدیک شده اند. در این فضا با توجه به نیاز عراق به توسعه اقتصادی و توانائی مالی و اقتصادی بیشتر عربستان محدودیت هائی برای جمهوری اسلامی ایجاد می شود. امارات و کویت نیز روابط شان با عراق را گسترش داده اند.دولت عراق به دنبال برقراری روابط متوازن با همه همسایه های خود و بهره برداری از ظرفیت های آنها برای رشد اقتصادی است.

  1. حشد الشعبی

حشد الشعبی که اینک بخش از ساختار نظامی عراق است و به صورت مستقل از ارتش فعالیت می کند و دیگر گروه های شبه نظامی تحت کنترل جمهوری اسلامی، حالت شمشیر دولبه را برای نفوذ ایران در عراق  دارند. از یک سو آنها ابزار مهم و کارسازی برای تثبیت نفوذ و یا ایجاد اخلال و گروگانگیری هستند اما از سوی دیگر حساسیت ها و مخالفت ها نسبت به آنها در عرصه عمومی عراق رو به افزایش است و از این زاویه مخالفت ها با نقش آفرینی جمهوری اسلامی رشد پیدا کرده است. البته سوابق اقدامات جمهوری اسلامی در لبنان نشان می دهد که به این مخالفت ها اعتنایی نمی کند.

  1. افزایش تولید نفت عراق

عراق در حال حاضر با فروش روزانه سه میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه نفت، پس از عربستان در جایگاه دوم صادرکنندگان نفت اوپک قرار دارد. برنامه عراق افزایش توان تولید وصادرات خود در سالیان آینده است تا منابع مالی بیشتری را به اقتصاد خود تزریق کند. وزیر نفت عراق در شرایطی که دولت آمریکا اعلام کرده معافیت های نفتی ایران را تمدید نمی کند اظهار داشت که  این کشور از ظرفیت لازم برای تامین نیاز مصرف‌کنندگان در بازار نفت برخوردار است و در صورت لزوم می‌تواند تولید خود را افزایش دهد. حتی به نقل از یکی از مسئولان عراقی گزارش شده است که عراق می تواند صادرات خود را تا روزی ۲۵۰ هزار بشکه افزایش دهد. این اظهارات نشانگر تمایل عراق به تملک بخشی از سهم ایران در بازار جهانی نفت در کوتاه مدت و دراز مدت است. مقامات وزارت نفت ایران تلویحا ناخرسندی خود را نشان داده  ودر این زمینه هشدار داده اند.

  1. رابطه با آمریکا

نیاز عراق به رابطه خوب با دولت آمریکا و اهمیت آن در اقتصاد و امنیت عراق دیگر عاملی است که محدودیتی را برای جمهوری اسلامی ایجاد کرده است. البته عراق با سیاست های تهاجمی علیه ایران نیز مخالف است و به دنبال رابطه متوازن با دولت های ایران و آمریکا است. دولت عراق و نیروهای سیاسی آن بشدت مخالف درگیر شدن در منازعات منطقه ای هستند و توامان انتظار دارند دولت های آمریکا و ایران عراق را به محیط درگیری و جنگ نیابتی خود تبدیل نکنند. ازاینرو نگرانی از اینکه جمهوری اسلامی بخواهد از تحرکات نیروهای همسو و تحت نفوذش در عراق برای ایجاد بازدارندگی و خنثی سازی فشارهای آمریکا استفاده کند.

در تلگرام بخوانید

بنابراین با توجه به عوامل پیش گفته شده حفظ سطح نفوذ کنونی برای جمهوری اسلامی و تداوم سیاست های سلطه جویانه بر عراق دشوارتر شده است و می توان انتظار داشت در ماه های آینده افول نفوذ جمهوری اسلامی در عراق شروع شود.

#عراق #ایرانوعراق #دیدگاهنو #اقتصاد #علیافشاری #جمهوریاسلامی

© 2020 New Vision Research Institute

  • White Facebook Icon