حاشیه نشینی در ایران

در تلگرام بخوانید

اخیرا وزیر راه و شهرسازی خبر از وجود ۱۹ میلیون حاشیه نشین در کشور داد. عددی بسیار بزرگ که قابلیت ایجاد بحران های بسیار جدی اجتماعی – سیاسی دارد. عباس آخوندی این آمار را «نشان‌دهنده شرایط نامناسب شهر‌نشینی و گرفتاری‌های بسیار جدی در ایران» دانست. سخنگوی فراکسیون شهری و روستایی مجلس نیز از وجود ۲۰ مبلیون حاشیه نشین در کشور خبر داد و افزود این جمعیت در ۵۵ هزار هکتار سکونت گاه های غیر رسمی زندگی می کنند.  صدیف بدری در چرایی این مساله گفت: «امکاناتی که برای کشور و مناطق مختلف فراهم می‌شود بر اساس برنامه‌ریزی مدون و عدالت نیست چنانکه شاهدیم وقتی امکانات مناسبی در استانهای کم‌برخوردار در حوزه‌هایی همچون اقتصادی و مسکن فراهم نمی‌شود به دلیل وجود بیکاری جمعیت به سمت شهرهای برخوردار از امکانات سرازیر می‌شود که این موضوع تبعات بسیاری را در پی دارد.»

تعریف حاشیه نشینی

در ادبیات حاشیه نشینی، حاشـیه نشـین به آن شخصی گفته می شود که: «در شهر سکونت دارد ولی به هر دلیلی نتوانسته جذب نظام اقتصادی-اجتماعی شهر شود تا از امکانات و خدمات آن استفاده کند…در نتیجه به حاشیه رانده و در محلات فقیرنشینی که در حاشیه شهرهای در حال توسعه، ایجاد شده، ساکن شده اند.» درواقع براساس این تعریف، این پدیده را می توان همزاد انقلاب صنعتی و یکی از پیامدهای آن دانست. پدیده ای که تبعی بزرگ شدن و صنعتی شدن شهرها است. درواقع، حاشیه نشینی امری مختص به ایران و کشورهای خاورمیانه نیست. با گسترش مهاجرت از روستاها به شهر، برخی از مهاجران نتوانستند جذب نظام اقتصادی و اجتماعی شهر شوند در نتیجه به حاشیه رانده شدند و در محلات فقیرنشین حاشیه شهرها ساکن شدند. در تعریف بانک جهانی از پدیده حاشیه نشینی نیز اینگونه آمده است: «بخش هایی از شهر که مورد غفلت واقع شده اند و کیفیت و شرایط زندگی در آن به شدت پایین است.»

در ایران نیز با وجود آنکه حاشیه نشینی را می توان از دوره انقلاب مشروطه شناسایی کرد اما دهه ۴۰ شمسی، دهه اوج گیری پدیده حاشیه نشینی بود. اصلاحات ارضی در ایران باعث مهاجرت خیل عظیمی از روستاییان شد، و بخشی از این مهاجران که نتوانستند جذب شهرها شوند، در حاشیه شهرها ساکن شدند. کامبیز مصطفی پور – جامعه شناس و کارشناس شهرسازی – دراین باره می گوید: «مهاجران روستایی و ساکنان شهرهای کوچک که به شهرهای بزرگ می آمدند، از دیرباز در حاشیه شهرهای بزرگ اسکان می یافتند و اسکان غیررسمی از ۵ درصد جمعیت مجموعه شهری در سال ۱۳۵۵ به ۱۱ درصد در سال ۱۳۶۵ و نوزده درصد در سال ۱۳۷۵ افزایش یافت.»

جغرافیای حاشیه نشینی

در گذشته تنها تهران و مناطق حاشیه ای آن بود که محور بحث حاشیه نشینی بود. اما اکنون تبریز، مشهد، اردبیل، سنندج، همدان، زاهدان وکرج نیز شهرهایی هستند که جمعیت حاشیه‌نشین آن‌ روز به ‌روز افزایش می یابد و اوضاع این شهرها نیز در این حوزه بحرانی می شود. یکی از بزرگترین جمعیت های حاشیه نشین کشور در مشهد زندگی می کنند. براساس آمارهای رسمی منتشر شده مشهد بیش از یک میلیون نفر حاشیه نشین دارد. محمدکمال سروی‌ها – نائب رییس شورای اسلامی شهر مشهد– در این خصوص گفت: «این کلان‌شهر ۲۰ درصد بیشتر از میانگین کشوری حاشیه‌نشین دارد و بالغ بر ۳۳ درصد از جمعیت در حاشیه شهر زندگی می‌کنند.» البته در استان خراسان رضوی تنها شهر مشهد نیست که از حاشیه نشینی رنج می برد. سبزوار، تربت حیدریه و نیشابور بعد از مشهد به ترتیب بیشترین حاشیه‌نشین را در استان دارند.

این پدیده در شهر سنندج نیز به وضعیت نگران کننده ای رسیده است. عطاالله آبیدر، مدیر کل سابق امور اجتماعی استانداری کردستان در این خصوص گفت: مناطق حاشیه نشین سنندج نیمی از جمعیت شهری یعنی ۵۴ درصد از جمعیت این شهر را در خود جای داده است. این شهر جزو ۵ شهری بود که بانک جهانی بین سال‌های ۲۰۰۴  تا ۲۰۱۰  اعتباری برای مقابله با حاشیه نشینی به آن اختصاص  داده بود. پدیده حاشیه نشینی به تمام کشور کشیده شده است. سید ابوالفضل رضوی، معاون توسعه روستایی و مناطق محروم رئیس جمهور، ضمن اشاره به وضعیت حاشیه نشینی شهرهای مختلف کشور گفت: «در چابهار ۶۰ درصد، اهواز ۳۵ درصد و تبریز ۳۳ درصد حاشیه نشینی داریم.»

مورد روستای کمب

همانطور که در بالا آمد، چابهار از شهرهایی است که نسبت به جمعتیش، مبتلا به یکی از بزرگترین جمعیت های حاشیه نشین است. بیش از ۵۰‌ هزار نفر حاشیه‌نشین در این شهر زندگی می کنند. درواقع، بزرگترین سکونتگاه غیررسمی کشور در روستای «کمب» از توابع شهر چابهار در استان سیستان و بلوچستان قرار دارد. این منطقه مساحتی بالغ بر ۴۰۰ هکتار دارد. به گفته مسئولان طرح های متعددی برای ساماندهی این روستا مطرح شده است اما یا ناتمام مانده اند و یا نتیجه بخش نبوده اند. عبدالله کتری زاده در این باره گفت: «برای حل مشکل برق از هر خانوار ۱۵ میلیون ریال برای انشعاب برق اخذ شده است ولی متاسفانه کار با مشکل رو به رو و راکد شده است. همچنین قرار بود سال گذشته مبلغ ۳۰ میلیارد ریال از محل کمک های نهاد رهبری برای جدول گذاری، بازگشایی معابر و طرح هادی منطقه کمب اختصاص پیدا کند که این امر نیز در حال پیگیری برای تحقق است. یک طرح دیگر برای تعیین تکلیف اراضی کمب قرار بود اجرا شود و کلیه ساکنان ۲۰۰ مترمربع زمین واگذار شود که در حال حاضر جلوی آن هم گرفته شده است.»

با وجود این مشکلات طرح ساماندهی روستای کمب امسال اجرایی شد، که بر اساس آن ابتدا خانه هایی که به صورت غیر مجاز ساخته بودند تخریب شد. اما این اقدام با مقاومت افراد محلی رو به رو شد، شاهدان گفتند که ماموران حکم قضایی به مردم نشان نداند و مسئولان چابهار با مردم همکاری نمی کنند. مردم این روستا شکایتشان را کتبا به مراجع قضایی رساندند. بیش از ۵ هزار خانوار  سال ها در این روستا زندگی می کنند و می گویند اگر قانون را رعایت نکرده اند باید از همان روز اول جلویشان را می گرفتند.

عوامل موثر بر حاشیه نشینی

از آنجا که حاشیه نشینی را شاید بتوان اجتناب ناپذیر دانست، شناسایی و بررسی عوامل موثر بر حاشیه نشینی نیز ضروریست. همانطور که در بالا ذکر شد، حاشیه نشینی در ایران به دهه ۴۰ و پیش از آن برمی گردد، اما رشد سریع آن پس از جنگ هشت ساله ایران و عراق و اواسط دهه ۷۰ و دهه ۸۰ است که خود را نشان می دهد. با مطالعات موردی ثابت شده است که دربحث از حاشیه نشینی این عوامل اقتصادی هستند که نقش اصلی را دارند. کار‌شناسان معتقدند «بیکاری» و «فقر» از عوامل بسیار مهمی هستند که روستاییان را تشویق به مهاجرت به شهر می‌کنند، اما نه تنها خیلی از این آرزوها برآورده نمی شود، بلکه مشکلات فراوان اجتماعی نیز حول آن آفریده می‌شوند. در پژوهش هایی که صورت گرفته است «گسترش رفتارهای بزهکارانه نظیر مصرف داروهای مخدر، مشروبات الکلی، رفتارهای نامشروع جنسی، خرابکاری و فرار از خانه و مدرسه» با حاشیه نشینی مرتبط دانسته شده است و حاشیه نشینی نیز با «فرهنگ فقر» پیوند داشته است.

در کنار عامل اقتصادی، برخی از کار‌شناسان معتقدند عوامل فرهنگی نیز موثر هستند. «طمهورت شیری» – جامعه‌شناس و استاد دانشگاه –  ضمن اشاره به تفاوت فرهنگی روستاییان و شهرنشینان می‌گوید: «اگر فرد مهاجر از لحاظ مالی نیز توانایی زندگی در مرکز شهر را داشته باشد به دلیل تفاوت فرهنگی ترجیح می‌دهد به حاشیه و اطراف شهر که افرادی با دیدگاه و شیوه رفتار زندگی و سنخیت بیشتری دارند نقل مکان کند چرا که کلانشهر‌ها مسایل و شیوه زندگی خاص خود را دارند و هضم این شیوه برای این فرد آسان نیست.»

#حاشیهنشینی #دیدگاهنو

© 2020 New Vision Research Institute

  • White Facebook Icon