پس از رفسنجانی: ایران در دوراهی سیاسی

جان گمبرل – رئیس جمهور پیشین ایران، اکبر هاشمی رفسنجانی در کنار مقبره آیت الله خمینی، رهبر انقلاب اسلامی ایران به خاک سپرده می شود، آیت الله خمینی قبلا در مورد هاشمی رفسنجانی گفته بود:« تا زمانی که رفسنجانی زنده است، انقلاب نیز زنده است.» اما با این حال به نظر می رسد پس از مرگ رفسنجانی، در ۸۲ سالگی، خط سیر انقلاب و نظام سیاسی-مذهبی حاکم بر ایران ایران کمی تیره و تار شده است. در پس از انقلاب اسلامی، برای سال های زیادی در فکر و ضمیر ایرانیان، او به عنوان یک نقطه تعادل بین افراطیون و تندروها محسوب می شد. او برای سال ها نقش میانجی بین اصلاح طلبان (که به دنبال تعامل با جهان آزاد هستند) و تندروها (که درصدد مقابله با غرب هستند) داشت. رفسنجانی در لفافه سیاست در ایران، ایده های عملگرایانه را دنبال می کرد و حال بدون او و این نقش تاثیرگذار، برخی- از اصلاح طلبان- می ترسند که طرف مقابل برای غلبه بر آنها احساس آزادی کند. خصوصا اینکه تندروها ممکن است شمشیر را برای میانه روهایی که در سال های اخیر دستاوردهای مثبتی داشته اند، از رو ببندند.

در تلگرام بخوانید

به عنوان مثال به توافق هسته ای به این چشم نگاه می شود که روحانی به ایده های واقع گرایانه رفسنجانی جامه عمل پوشاند. حسن روحانی به احتمال زیاد در انتخابات ماه می دوباره برنده می شود. با مرگ رفسنجانی نیز این  انتخابات اهمیت بیشتری پیدا کرده است. خصوصا که در سال های پیش رو، جانشینی آیت الله خامنه ای در مقام رهبری جمهوری اسلامی نیز اهمیت ویژه و حساس خود را دارد. عدنان طباطبایی تحلیلگر ایران در آلمان، مدیرعامل مدیر «مرکز تحقیقات کاربردی همکاری با شرق» گفت: «جاذبه سیاسی رفسنجانی، فراجناحی بودن او بود. او یکی از ستون های این نظام بود. او از جمله سیاستمداران قدرتمندی بود که همه می دانستند تا زمانی که او وجود داشته باشد، به هرطریقی تعادل در سیستم نیز برقرار خواهد بود.»

زندگی رفسنجانی آیینه تاریخ نوین ایران است. او دست راست آیت الله خمینی، رهبر کاریزماتیک انقلاب ۱۹۷۹ بود، نیروهای نظامی را در طول جنگ ویرانگر با عراق در دهه ۸۰ میلادی رهبری کرد، و در به ثمر رسیدن توافق هسته ای  ایران نقشی موثر داشت و درصدد مصالحه و آشتی با غرب بود. در سال های پس از فوت خمینی در ۱۹۸۹، رفسنجانی از معدود رهبران بلافصل انقلاب اسلامی بود که در عرصه سیاست در ایران نقش باز می کردند. حتی دشمن قسم خورده جمهوری اسلامی، سازمان مجاهدین خلق نیز نقش او را به عنوان  یکی از دو رکن و کلید تعادل کشور به رسمیت می شناسد. تحلیلگران معتقدند، تسلیت کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در پی فوت رفسنجانی، نشانگر آن است که حتی رقبای ایران نیز او را به چشم کسی که می توان با او کار کرد، نگاه می کردند.


با این حال میراث او متعلق به یک جناح خاص نیست. او بسیار ثروتمند بود، و ضمنا در زمین بازی مبهم سیاست در ایران یک کهنه کار بود. او به عنوان یکی از حامیان میانه رو ها شناخته شده بود، اما با این حال بسیاری از اصلاح طلبان به او اعتماد نداشتند، چرا که او را متعلق به هسته سخت قدرت در ایران می دانستند. همچنین اتهاماتی که به او در کشتار مخالفان در دوران ریاست جمهوری هشت ساله اش وارد است، اصلاح طلبان را از حمایت صددرصدی از او باز می داشت. تندروها نیز به دلیل حمایت های هاشمی رفسنجانی از میانه روها به او اعتماد نداشتند، و همچنین به علت حواشی که زندگی اقتصادی و خانوادگی هاشمی داشت، از او دل خوشی نداشتند. اما با این حال رفسنجانی در عرصه سیاسی ایران آنچنان ریشه دوانیده بود و آن اندازه قدرت داشت که تلاش مخالفان او برای بی اعتبارسازی او به نتیجه ای نرسد.

الی گرانمایه،کارشناس مسائل ایران در شورای روابط خارجی اروپا درباره فوت هاشمی رفسنجانی می گوید: «من فکر می کنم، مرگ یکی از وزنه های سنگینِ سیاست و انقلاب در ایران، در چگونگی شکل دهی به سیاست داخلی ایران تاثیر خود را خواهد  گذاشت. نبود او، به این معنی است که، دیگر قدرتمندان سیاسی سیستم در حال حاضر، نیروی بیشتری دارند تا به زور ایده های خود را محقق سازند. » که ممکن است بلافاصله بر انتخابات ریاست جمهوری اثر نداشته باشد. انتظار می رود که روحانی به پشتوانه توافق هسته ای، و اینکه بلافاصله نیروهای تندوری قوی و شناخته شده ای که بتواند او را به چالش بکشد وجود ندارد، بی رقیب باشد.

با این حال نگرانی درستی وجود دارد که بدون رفسنجانی،  تنش میان اصلاح طلبان و تندورها می تواند افزایش یابد، و ایران را در استانه ریاست جمهوری دونالد ترامپ تضعیف کند. ترامپ تهدید کرده است که مذاکره را تجدید خواهد کرد ( بر سر توافق هسته ای دوباره مذاکره خواهد کرد) و اگر نیروی نظامی ایران در خلیج فارس اقدامات تحریک کننده ای صورت دهند آنها را به چالش خواهد کشید. فیروز محبوبی، ستوننویس روزنامه نوآوران که طرفدار اصلاح طلبان است در روز دوشنبه، هشدار داد که اصلاح طلبان و تندروها باید از هر رفتار نسنجیده و عجولانه  که می تواند در انتخابات اختلال ایجاد کند، اجتناب کنند. هر دو جناح باید با هوش و سعه  صدر عمل کنند. او گفت، با  از دست دادن آیت‌‌الله و نقشى که ایشان در حفظ موازنه سیاسى در داخل کشورمان و نیز افشاى نقشه‌هاى دول غیردوست با کشورمان داشت، به خصوص با آغاز دوران ترامپ  دوران بحرانی و خطرناکی است.

وقتی زمان انتخاب رهبر بعدی برسد، بیش از هر زمان دیگری فقدان رفسنجانی احساس می شود. در دولت مذهبی ایران، رای دهندگان قانونگذاران( نمایندکان مجلس) و رییس جمهور را به صورت دموکراتیک انتخاب می کنند. اما با این حال در نهایت این روحانیون هستند که بر دولت نظارت دارند. و در راس همه آنها دفتر رهبری قرار دارد، که رییس دولت و بالاترین شخصیت سیاسی و مذهبی در کشور است. رفسنجانی از اعضای مجلس خبرگان بود، که از روحانیونی که رهبر بعدی را انتخاب می کنند تشکیل شده است. در سال های اخیر پرسش در مورد جانشین خامنه ای ۷۷ ساله، زیاده شده است، به خصوص بعد از عمل پروستات آیت الله در سال ۲۰۱۴٫

با مرگ رفسنجانی، معلوم نیست چه کسی نقش وزنه تعادل در فرآیند گزینش تندروها بازی خواهد کرد، تندروهایی مانند اعضا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، سازمان شبه نظامی قدرتمند که منافع مالی گسترده ای دارد. درزمان فوت آیت الله خمینی سپاه از آنچه که امروز است بسیار ضعیف تر بود.  این نهاد، امپراتوری بزرگ اقتصادی در ایران بنانهاد و در خارج، عملیات های نظامی را هدایت می کند، در کشورهای جنگ زده ای مانند سوریه، به نمایندگی از بشار اسد، آماده نبرد هستند. استراتفور، شرکت غیرانتفاعی ایالات متحده گفت: « از اآنچا که رفسنجانی قبل از خامنه ای فوت شد، صدای قدرتمندی در مجلس خبرگان که می توانست در انتخاب رهبر بعدی خبرگان را به سمت متعادل تر بکشاند، از دست رفت.» الی گرانمایه میگوید: « او برای مردم داخل ایران نمادی از تحول در چهره های انقلابی شده است، او در طول سالهای تحولش، نقش بانفودش در نظام سیاسی را حفظ کرد، او راهی را رفت که شاید دیگران نتوانند از آن جان سالم به دربرند.»

#جانگمبرل #دیدگاهنو #مرگهاشمیرفنسجانی #هاشمیرفسنجانی

© 2020 New Vision Research Institute

  • White Facebook Icon