© 2020 New Vision Research Institute

  • White Facebook Icon

ویکی پدیا فارسی: یک منبع مستقل یا ابزاری در دست دولت ایران

نویسنده: سینا ذکاوت


آرش سلیمانی مدیر ارشد ویکی پدیا در حال سخنرانی در کنار عکس جواد ظریف. | منبع: ویکی پدیا

آیا ایران با مسئله گرایش به برون سپاری سانسور و استفاده از ویکی پدیا فارسی در این راستا رو به رو است؟


در طول برگزاری "نشست تخصصی کاربرد تکنیک‌های ویکی‌پدیا در ارتباطات" در وزارت فرهنگ ایران، یک عضو مخاطب خانم پرسید: "پس به عنوان ویکی پدیا یا مدیران آن، آیا شما میتوانید بر اساس این فرضیه که رابطه ای بین حساب های کاربری وجود دارد، مداخله کنید؟ برای مثال آیا میتوانید ادعا کنید که کاربرانی مشخص در حال همکاری با همدیگر هستند؟"


به جای پاسخ به این سئوال، یکی از گویندگان پنل آقایان خندید و گفت: "بگذارید اینطور بگویم، این افرادی که اینجا هستند نقش وزارت ارشاد را در ویکی پدیا بازی میکنند. به این معنی که آنها میتوانند یک حساب کاربری را ببندند، یکی دیگر باز کنند، هشدار بدهند و غیره. ولی آنها حتی از وزارت ارشاد هم قوی تر هستند. آنها کلید ها را در دستهایشان دارند. این دقیقا شبیه زمانی هست که وزارت ارشاد از انتشار یک روزنامه به خصوصی جلوگیری به عمل می آورد، که به طور اتوماتیک منتشر نشود."


وزارت-ارشاد که همان "وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران" هست. وزارتخانه ای که مسئول صدور هرگونه مجوز های فرهنگی، سیاسی، فعالیت های هنری، رویداد ها، تولیدات، یا انتشارات در کشور. به طور خلاصه، وزارت-ارشاد نهاد پیشرو در زمینه محدودسازی انتشار و سانسور هست.


من نمیتوانستم چیزی را که با گوشهایم شنیدم باور کنم. بلافاصله سئوالات در ذهنم شروع به نمایان شدن کردند."چگونه یک مدیر یا ویرایشگر ویکی پدیا می تواند خود را با یک نهاد دولتی مسئول سانسور گسترده مقایسه کند؟ این مردم چه کسانی هستند؟ آیا بنیانگذاران ویکی پدیا از این امر آگاه هستند؟". ولی قبل از اینکه بخوام ادامه بدم و جلوتر برم، باید داستان رو به چند روز پیش به عقب برگردونم و توضیح دهم که چگونه من در وهله اول به گوش دادن به فایل صوتی این رویداد پرداختم.


یک موضوع ، دو روایت متفاوت


ماجرا از زمانی شروع شد که من صفحه ویکی پدیا انگلیسی را می خواندم. "مداخله ایران در جنگ داخلی سوریه". از روی کنجاوی تصمیم گرفتم که نسخه انگلیسی را با فارسی آن مقایسه بکنم که ببینم چه مقدار این دو صفحه انطباق و همخوانی یا تفاوت دارند. فهمیدم که نه تنها تفاوت زیادی در میزان اطلاعاتی که هر صفحه برای خواننده ارسال می کند وجود دارد، بلکه روایتی که هر صفحه در مورد همین موضوع یکسان نشان می دهد به صورت بسیار گسترده ای متفاوت است.


تصویر صفحه انگلیسی و فارسی ویکی پدیا مربوط به دخالت ایران در سوریه

نسخه انگلیسی 150 منبع متنوع مرتبط به هم دارد، نسخه فارسی آن فقط 45 منبع دارد که بیش از نیمی از آنها به صفحاتی از رسانه های دولتی ایران ارجاع میشود که دیگر وجود ندارند و امکان دسترسی به آنها نیست. نسخه انگلیسی متشکل از 14 بخش است، از جمله یک جدول زمانی جزئی و دقیق از حمله و گسترش ایران در سوریه از سال 2011 است، نسخه فارسی آن بیشتر متشکل از اظهارات انکار گرایانه بدون چالشی و مبنی بر توطئه ی مقامات ایرانی است. مهمتر از همه ، در نسخه فارسی یک بخش کامل هست که جنایات جنگی انجام شده توسط نیرو های حمایت شده از طرف ایران صرفا یک "تئوری" نشان میدهد.


بعد از آن، من تصمیم گرفتم که صفحه ویکی پدیا بشار الاسد را بررسی کنم. نسخه انگلیسی به طور جامع سیاست های اقتصادی و اجتماعی سلسله ی اسد که سرانجام به انقلاب 2011 منجر شد را بیان میکند. حتی بخش خاصی در مورد پرونده های دادگاه بین المللی فعلی که علیه وی به عنوان جنایتکار جنگ مطرح شده است ، وجود دارد. بخش مهم دیگر ، حمایت گسترده ای را که اسد از چهره ها و سازمانهای راست و نئو نازی نژادپرستانه اروپایی و آمریکایی دریافت کرده است، توصیف می کند. همه اینها باعث می شود که صفحه انگلیسی منبع نسبتاً قابل اطمینان از اطلاعات باشد. نسخه فارسی اما اطلاعات بیشمار نامرتبطی در مورد شخصیت اسد و پیش زمینه های خانوادگی وی فراهم میکند و او را به عنوان رهبر فرهیخته و صالح که در برابر"قیام هماهنگ شده اسرائیلی" مقاومت میکند ، ترسیم میکند. در نسخه فارسی ، ما با تبلیغات معمول طرفدار اسد روبرو هستیم که وی را به عنوان قربانی ضعیف و تنهایی تجاوز غربی نشان میدهد. این روایت البته که خیلی خوب در روایت جنگی که دولت ایران در 8 سال اخیر به مردم ارائه کرده هست جای میگرد.

با اینکه دوگانگی روایت های ارائه شده در دو صفحه مختلف درباره یک رویداد مهم بحرانی معاصر ، برای من عجیب به نظر میرسید ، فقط پس از دیدن تصویر زیر ، من به طور جدی استقلال و بی طرفی ویکی پدیا فارسی را زیر سؤال بردم.


تصویر یک شخص ایستاده در جلوی عکس محمد جواد ظریف وزیر امور خارجه ایران در حال سخنرانی را نشان میدهد. در بالای تصویر یک متن خوشنویسی وجود دارد که می گوید "بحث های منطقی، دیدگاه بی طرف و تحمل نظر مخالف" لوگویی که در کنار تصویر هست میگوید "هم اندیشی چهارده سالگی ویکی پدیا". جواد ظریف یک سیاست مدار شناخته شده در بین فعالین حقوق بشر به عنوان پینوکیو ی ایرانی است، وی به عنوان دروغگو فریبکار و یک القا کننده فکری ماهر در بحث ها متهم شده است. از اعدام همجنسگرایان در ایران مبتنی بر "اصول اخلاقی" گرفته تا کشتن غیرنظامیان در سوریه به نام "ثبات منطقه ای"، ظریف همواره از بدترین جنایات ایران را یا انکار کرده یا از آنها دفاع کرده است. پس چرا یک تصویر تبلیغاتی از وی سر از یک رویداد ویکی پدیا در آورده است؟ این تصویر نقطه ی آغازی برای تحقیقات عمقی من از درون تیم ویراستاری ویکی پدیا و رابطه سازمانی رو به رشد آن با دولت ایران بود.


نهادینه سازی و NGO سازی ویکی پدیا در ایران


ویکی پدیا فارسی در سال 2003 تاسیس شد. با این حال ، فقط از سال 2016 بود که شروع به برگزاری رویدادهای عمومی رسمی در ایران به عنوان یک هویت نوع سازمانی کرد. اولین رویداد در ششم آگوست 2016 با عنوان " جشن ۵۰۰هزارمین مقاله ی ویکی پدیا فارسی" در دانشگاه اهواز برگزار شد. با دیدن صفحه ایجاد شده در ویکی پدیا برای این رویداد، یک لیستی از سخنرانان شامل جیمی ولز بنیانگذار ویکی پدیا میتوانیم ببینیم که سخنرانی خودش را از طریق پیام ضبط شده ویدیویی ارائه کرد.


دومین رویداد سالیانه در 22 ام دسامبر 2017 در اصفهان تحت عنوان " هم اندیشی چهارده سالگی ویکی پدیا" برگزار شد. سومین و آخرین رویداد برگزار شده در 11 سپتامبر 2018 تحت عنوان " نشست تخصصی کاربرد تکنیک‌های ویکی‌پدیا در ارتباطات " برگزار شد. این رویداد به صورت رسمی با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران برگزار شد و نور گسترده ای بر ارتباط سازمانی بین ویکی پدیا فارسی و دولت ایران می تاباند.


حال در این رویداد محسن سالک (معروف با نام مستعار مرد تنها در ویکی پدیا)، به عنوان "مدیر ارشد و مامور دولتی" ویکی پدیا فارسی معرفی شده است. مجری بعدی احمد عامری است که به عنوان هماهنگ کننده برنامه های آموزشی ویکی پدیا معرفی شد. آرش سلیمانی (شخصی که در کنار تصویر جواد ظریف ظاهر می شود) و محمد حیدرزاده نیز به عنوان مدیران ارشد ویکی پدیا فارسی معرفی شدند. و در آخر ، و شاید مهمتر از همه ، حضور حمید ضیایی پرور ، رئیس دفتر مطالعات و برنامه ریزی رسانه های ایران ، یک نهاد فرعی وزارت فرهنگ ایران است.


تصویر پنل 2018. از چپ : احمد عامری، آرش سلیمانی، محمد حیدرزاده، محسن سالک، حمید ضیایی پرور| منبع: دفترمطالعات وبرنامه ریزی رسانه ها

منصوب به مقام فعلی خود در سال 2018، ضیائی پرور چهره مهمی در زمینه مدیریت رسانه در ایران است. وی در چندین مؤسسه دولتی و تحقیقاتی با تمرکز ویژه بر رابطه بین دفاع و رسانه کار کرده است. مهمترین واقعه در دوران کار وی انتشار کتابی جامع با عنوان "جنگ نرم: نسخه جنگ رسانه ای" بود که تجزیه و تحلیل استراتژیک از روش های نظارت و کنترل بر حوزه رسانه داخلی ارائه می کند. این کتاب استدلال می کند که به دلیل چندین دهه انزوا گرایی ایدئولوژیک ، دولت ایران در حال حاضر مجهز و قادر به استفاده از اینترنت در جهت منافع ملی خود نیست. بنابراین ، برای ایجاد استراتژی های رسانه ای باهوش تر ، مدرن و فعال تر ، شکاف و نیاز وجود دارد. یکی از راه حل های ارائه شده در کتاب ، توسعه همکاری های استراتژیک تر بین بخش های خصوصی و دولتی است.


ضیائی پرور در بیانیه پایانی خود در این مراسم حمایت خود را از ایده تاسیس رسمی ویکی پدیا فارسی در ایران به عنوان "سازمان غیر دولتی" در وزارت فرهنگ ابراز می دارد: "با توجه به پیشنهاد ایجاد پایگاه رسمی برای ویکی پدیا ، ایده ای که همکاران من در اینجا با کتابخانه ملی در مورد آن بحث کرده اند. همینجا قول می دهم که در جلسه خود با هیئت مدیره این درخواست را ذکر کنم. نظر من در مورد این موضوع مثبت است. حداقل در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی میتوانیم یک دفتر برای شما فراهم کنیم. در خصوص پیشنهادات شما برای تاسیس یک سازمان غیر دولتی، آن هم ما میتوانیم از طریق درخواست از دوستان خودمان در وزارت کشور کمک کنیم، تا این درخواست نیز تحقق یابد. من در مورد هر دو درخواست در جلسات خود به منظور به دست آوردن مجوزهای لازم بحث و گفتگو خواهم کرد."


این یک تضاد آشکار در رابطه با شعارهای معروف ویکی پدیا "بی طرفی" و "استقلال" از نفوذ دولت است.


مصونیت سیاسی به عنوان "محافظت از فضای خصوصی"


موضوع دیگری که چندین بار توسط ضیایی پرور و دیگر سخنرانان به عنوان مورد مهم مطرح شد این هست که چگونه از صفحات شخصی مقامات از "حملات و کارزارهای" هماهنگ شده توسط "مشکل ساز ها" محافظت کنیم. در ایران مثل هر کشور غیر دمکراتیک دیگری فعالین عدالت اجتماعی، روزنامه نگاران، هنرمندان، وکیل ها، فعالین حقوق زنان - فمنیست ها، فعالین حقوق اقلیت ها، اتحادیه ها، فعالین محیط زیست و هر فرد دیگری که وضع تبلیغات ، کنترل و ظلم را به چالش می کشد به طور خودکار " مشکل ساز "توسط دولت محسوب میشود.


راه حل ارائه شده توسط پانل ویکی پدیا فارسی ساده است: محسن سالک میگوید: "ما صفحات را قفل می کنیم و اجازه چنین حمله هایی را نمی دهیم.". در سیستم سیاسی ایران تعداد زیادی از ناقضین حقوق بشر (اعم از قضات گرفته تا فرماندهان پلیس ، مقامات زندان ، روحانیت و غیره) وجود دارند که در جنایات تاریخی و جنایات جاری در کشور همدست بوده اند.طبیعتاً این آقایان از مصونیت کامل و محافظت از سیستم برخوردار هستند. فعالان حقوق بشر در حال حاضر تلاش های بی حد وحصر زیادی برای پاسخگو بودن این مردان قدرتمند برای جنایات خود دارند.


ویکی پدیا یکی از معدود فضاهای آنلاین است که می توان مشخصات مفصلی از این چهره ها را به صورت عمومی ایجاد کرد. اما به نظر می رسد که حتی این فرصت کوچک اکنون به نام "محافظت از فضای خصوصی مردم" از فعالان گرفته شده است:


احمد عامری میگوید: " ورود به فضای خصوصی افراد در ویکی پدیا ممنوع است ، در هر بخش از پلاتفورم ویکی پدیا ... به عنوان مثال در ایران دیدیم که هنوز کسی که براساس شواهد به طور رسمی در دادگاه محکوم نشده است ، به این معنی که او تنها مظنون به یک جرم است. اما تا زمانی که او بتواند بی گناهی خود را اثبات کند ، در صد وب سایت مختلف ایرانی مورد توهین و تحقیر واقع شده است. اما در ویکی پدیا اینگونه نیست ، ما نمی گذاریم چنین خبرهایی منتشر شود ... فقط پس از اینکه صدها مقاله رسانه های دولتی منتشر و آن را تایید کردند.". این اساساً بدان معنی است که فعالان تنها می توانند از اطلاعات تأیید شده توسط همان سیستمی که به طور فعال محافظت و مصونیت از سیاستمداران فاسد جنایتکار را اداره می کند ، استفاده کنند.


وزارت حقیقت جورج اورول ؟


ایده ثبت ویکی پدیای فارسی به عنوان یک سازمان غیر دولتی در یک نهاد دولتی که مسئولیت دستگاه سانسور کشور را بر عهده دارد ، فقط می تواند به عنوان یک رویداد اورولی توصیف شود. در کتاب رمان دیستوپیایی جورج اورول 1984 ، وزارت حقیقت یک سیستم پیچیده از تبلیغات را توسعه داده است که مطابق هر لحظه خاص بحرانی که برادر بزرگ و دولت وی با آن روبرو هستند ، "حقیقت" را طراحی و تولید می کنند. در دیواره های بیرونی این وزارتخانه سه شعار حزب نوشته شده است: "جنگ صلح است" ، "آزادی بردگی است" ، "جهل قدرت است".


ظهور سازمان های غیردولتی رسانه های ثالث ، اندیشکده ها و شرکت های روابط عمومی برای کمک به پاکسازی روایت های رسانه ای به نفع کشورهای استبدادی منطقه مختص ایران نیست. رژیم های عربستان سعودی ، اسرائیل ، ترکیه ، سوریه و سودان همگی درگیر چنین پروژه هایی بوده اند. به عنوان مثال ، فیس بوک به دلیل حذف پست ها و مسدود کردن حساب های متعلق به روزنامه نگاران و نویسندگان سوری ، فلسطینی ، کردی و کشمیری به نام "معیارهای جامعه" مورد انتقاد روزافزون قرار گرفته است.


در مورد سودان ، اخیراً یک شرکت لابی کننده کانادایی استخدام و 6 میلیون دلار برای تأمین "پوشش مطبوعات مطلوب" برای شورای نظامی سودان پرداخت شده است. ایران به سادگی با این روند جدید برون سپاری سانسور روبرو است و ممکن است برای این منظور از ویکی پدیا فارسی استفاده کند. تکان دهنده است که ببینیم ویکی پدیا در حال حاضر شریک کشور ایران در جرم و جنایت شده است. کشوری که به طور رسمی جنگی بر سر مخالفت انجام داده است و در عین حال خود را "دموکراتیک" و "مترقی" به جهان خارج از طریق چهره های "معتدل" مانند روحانی و ظریف به تصویر می کشد. در ایران امروز اعترافات اجباری ، شکنجه ، اعدام و مرگ در زندان نوعی سرکوب عادی است که علیه روزنامه نگاران ، وکلا ، معلمان ، دانش آموزان ، اتحادیه ها، فعالان حقوق زنان - فمینیست ها، فعالان محیط زیست ، فعالان زبان اقلیت ها و فراتر از آن اعمال می شود.


هنوز مشخص نیست که چه تعداد افراد در رده های بالاتر ویکی پدیا از این رابطه ی در حال تحول بین ویکی پدیا فارسی و دولت ایران آگاهی دارند. با این حال پیام ویدیویی بنیانگذار ویکی پدیا جیمی ولز برای رویداد عمومی که در سال 2015 در ایران برگزار شد نشانه ای غافلگیرکننده و یا نه هشدار دهنده ای است. به خصوص از آنجایی که در یک فیلم ضبط شده دیگر از چند سال گذشته ، خود ولز صحبت های گسترده ای در مورد اینکه چگونه نویسندگان در ایران مجبورند "زندگی خودشان را در این راه بگزارند" انجام میدهد. این نشان می دهد که ولز کاملاً از شرایط سانسور سیستماتیک و ظلم در داخل کشور آگاه است.


خطر خاص افزایش همکاری بین ویکی پدیا فارسی و دولت ایران ، اصطلاحاتی مانند "رسانه مستقل" ، "بی طرفی" و "عینیت" را در دست دخل و تصرف و اقتباس دولت میگزارد. این قدرت را به دولت می دهد تا به تدریج از سانسور سنتی دور شود و به سمت مکانیزم های سانسور پیچیده تر و انعطاف پذیر حرکت کند. مکانیزمی که به سادگی واقعیت ها یا اندیشه مخالفان را کم نمی کند بلکه با آن درگیر می شود و حتی آن را درون دستگاه تبلیغاتی دولتی نیز در بر می گیرد. این ممکن است یک ترفند کثیف منسوخ در جعبه ابزار دولت های لیبرال غربی باشد ، اما کشور ایران نیز اکنون در حال یافتن راه خود در این جعبه ابزار است.


منبع: opendemocracy